No comments yet

ΦΥΛΟ ΣΥΚΗΣ

Συντάκτης:

του Will Fraker

 

Το φύλο είναι επιβαρυμένο από πολλά επίθετα αυτές τις μέρες. Είναι μη-δυαδικό, είναι ρευστό, «τελείωσε». Σύμφωνα με τον Αμερικανό ράπερ Young Thug, έναν καλλιτέχνη που είναι γνωστός για το ότι φοράει ενίοτε φορέματα, «δεν υπάρχει φύλο πουθενά».

Αυτές οι περιγραφές μοιράζονται τον κοινό παρανομαστή ότι το φύλο είναι ρευστό, κι όχι πάγιο. Πλείστες δημόσιες συζητήσεις περί του τι σημαίνει να είναι κανείς άνδρας ή γυναίκα έχουν να κάνουν με κάποιου είδους αυτής της θέσης – μια εξέλιξη που οφείλεται κυρίως στο έργο της Αμερικανίδας φιλοσόφου Judith Butler. Η θεωρία της περί της «επιτελεστικότητας» αποτελείωσε ιδέες σχετικές με το φύλο ρίχνοντας φως στις πολλαπλές διαδικασίες που το παράγουν, και οι μακροσκελείς επιπτώσεις της θεωρίας της παραμένουν παρεξηγημένες.

Είναι ατυχές το ότι στη λαϊκή κουλτούρα συχνά η ιδέα της επιτελεστικότητας μειώνεται σε μια άποψη ότι το «φύλο είναι ένα κοινωνικό κατασκεύασμα». Αυτό το σλόγκαν εναντιώνει το «κοινωνικό» απέναντι στο «φυσικό» και υπαινίσσεται ότι το φύλο είναι απλώς μια τεχνητή επιφάνεια, προσδιορισμένο από την επιλογή στην υποτιθέμενη θεμελιώδη πραγματικότητα της βιολογικής μας διαφοροποίησης. Αλλά η Butler ήταν προσεκτική για να αποφύγει την επιχειρηματολογία περί ενός απλού διαχωρισμού μεταξύ φύσης και κουλτούρας, ή βιολογίας και φύλου. Γι’ αυτήν, το φύλο δεν ήταν προκαθορισμένο από τη φύση ή τη βιολογία, ούτε ήταν απλώς «φτιαγμένο» από την κουλτούρα. Τουναντίον, η Butler επέμενε ότι το φύλο βρίσκεται στις επαναλαμβανόμενες λέξεις και δράσεις, λέξεις και δράσεις που αμφότερες διαμορφώνουν και διαμορφώνονται από τα σώματα των αληθινών, ένσαρκων ανθρώπινων όντων. Και το σημαντικό είναι ότι τέτοιες επαναλήψεις σπανίως επιτελούνται ελευθέρως.

Εκείνο που μας ενδιαφέρει στην επιτελεστικότητα είναι ότι εκτείνεται στις λεπτομέρειες της καθημερινότητας. Ήμουν πρόσφατα σε ένα ταξίδι με μια ομάδα φίλων, και μια κοπέλα παρατήρησε ότι πάντα αφήνει τον σύντροφό της να οδηγάει το αυτοκίνητό της αντί για εκείνη. Μια τέτοια παραχώρηση έχει την αίσθηση του θηλυκού, είπε. Το ερώτημα που η Butler θα ήθελε να ρωτήσουμε είναι το εξής: αυτό το κάνει η σύντροφός μου επειδή είναι γυναίκα, ή η ίδια η πράξη συνεισφέρει στο να γίνει αυτή μια γυναίκα;

Η Butler συνέδεσε την επιτελεστικότητα με το φύλο, κάνοντας σαφή αναφορά στον Αμερικανό φιλόσοφο John Searle και το έργο του περί της θεωρίας της πρακτικής επί πρακτέου ομιλίας. Η Butler ενδιαφερόταν στην ανάλυση του Searle για τον τρόπο που οι επιτελέσεις δεν κάνουν απλώς πράγματα, αλλά βάζουν τους ανθρώπους να ακολουθούν στην ίδια γραμμή τις επικείμενες δράσεις τους. Η γλώσσα συχνά ενεργεί κατά τρόπο που προωθεί καταστάσεις στο να συμβούν, όχι απλώς να τις περιγράψει. Το επιχείρημα αυτό φτάνει μέχρι ριζοσπαστικά βάθη της ανθρώπινης ψυχολογίας, όπως γνωρίζουμε κι από τον νευρογλωσσικό προγραμματισμό (NLP).

Με φόντο τέτοιες γνωσιακές εξελίξεις η Butler μας δίνει τον προσδιορισμό της στο Gender Trouble (1990): «το φύλο αποδεικνύεται επιτελεστικό – δηλαδή, συνιστά την ταυτότητα την οποία υποτίθεται ότι εκ των προτέρων είναι». Η βασική ιδέα είναι ότι το φύλο δημιουργείται ακριβώς από τις λέξεις και τις πράξεις που εμφανίζονται, κατά τα φαινόμενα, να το περιγράφουν απλώς μετά το γεγονός. Νωρίτερα, σε ένα κείμενο του 1988, η Butler παρομοίασε το φύλο με «μια θεατρική παράσταση, η οποία έχει προηγηθεί με πρόβες, ώστε να πραγματωθεί και να αναπαραχθεί ξανά ως πραγματικότητα». Το φύλο δεν είναι κάτι πάγιο αλλά το αποτέλεσμα γλωσσικών και επιτελεστικών μοτίβων.

Το φύλο δεν εμφανίζεται μόνο με τη γλώσσα: έχει να κάνει πολύ και με τα σώματα που κάνουν πράγματα, όπως το να κάνεις χειραψίες ή να φοράς ρούχα. Ακολούθως, η επιτέλεση του φύλου δεν είναι κάτι που γίνεται με το προϋπάρχον άτομο, διότι όπως μας λέει ο Νίτσε στη Γενεαλογία της Ηθικής (1887), «δεν υπάρχει ον πίσω από μια πράξη… το ενέργημα είναι τα πάντα». Το οποίο σημαίνει ότι το φύλο δεν είναι ρόλος που κάποιος ή κάποια απλώς επιλέγει το να υποδυθεί· δεν είναι μια απόφαση που γίνεται από έναν αποστασιοποιημένο, προ-κοινωνικό συνειδητό νου. Απεναντίας, η ίδια η ταυτότητα του ηθοποιού διαμορφώνεται από αυτές καθεαυτές τις πράξεις – κι αυτές οι πράξεις είναι εν πολλοίς ασυνείδητες και τουλάχιστον μερικώς καταναγκαστικές.

Η δήλωση της Butler ότι η επιτελεστικότητα προηγείται της ταυτότητας αντίκειται στη Δυτική μεταφυσική, της οποίας κλίση είναι η κυριαρχία του ελεύθερου, λογικού ατόμου. Τούτη η ιδέα οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον Γάλλο φιλόσοφο του 17ου αιώνα Rene Descartes, ο οποίος συνέλαβε το νου ως ένα σταθερό θεμέλιο, έναν εσωτερικό χώρο ο οποίος είναι οντολογικά διακριτός από το σώμα και τον κόσμο. Η σύλληψη του φύλου της Butler, εντούτοις, προτείνει ότι δεν είμαστε προϋπάρχοντα Καρτεσιανά εγώ που «κατασκευάζουν» το φύλο μέσω δράσεων της βούλησης· ούτε «κατοικούμε» κάποιον βιολογικά προκαθορισμένο ρόλο. Αλλά μάλλον είμαστε ενσωματωμένα άτομα, που διαδίδουν συγκεκριμένους τρόπους επιτέλεσης του φύλου, ως επί των πλείστων απερίσκεπτα.

Εκείνο που κινεί ιδιαιτέρως το ενδιαφέρον είναι ότι η έννοια της επιτελεστικότητας διεγείρει τώρα και το ενδιαφέρον των γνωσιακών επιστημόνων – ιδίως εκείνους που ενδιαφέρονται για το πώς σώμα και η κοινωνία επηρεάζουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Ας πάρουμε για παράδειγμα τη σχέση ανάμεσα στη φτώχεια και την ευπλαστότητα του εγκεφάλου. Το άγχος του να ζει κανείς στη φτώχεια μπορεί να μεταλλάξει τις εγκεφαλικές δομές με σημαντικούς τρόπους, όπως με το να συρρικνώνει τον ιππόκαμπο. Αυτό συνεπάγεται με το να επηρεαστεί η μνήμη, το συναίσθημα κι άλλες ποιότητες που σε ειδάλλως κάποιος θα έπεφτε στην παγίδα να αποδώσει στην ατομική «ταυτότητα». Υιοθετώντας μια πιο επιτελεστική σκοπιά, παραταύτα, μπορούμε να δούμε πως αυτές οι νευρωνικές, σωματικές δομές παράγουν και συνάμα παράγονται από κάποιες κοινωνικές και περιστασιακές ντιρεκτίβες. Όπως η επιτελεστικότητα για το φύλο, αυτή η προσέγγιση μας δείχνει ότι ο νους δεν είναι ένα προϋπάρχον αντικείμενο, αλλά μια τρέχουσα πρόοδος ενός ενσωματωμένου οργανισμού, ευμετάβλητου και καλουπωμένου από το πλαίσιο των ευρύτερων εξελίξεων.

Η επιτελεστικότητα έχει γίνει σλόγκαν στις ανθρώπινες και κοινωνικές επιστήμες. Το 2016, το περιοδικό New York πήγε τόσο μακριά ώστε να δηλώσει: «Είναι ο κόσμος της Judith Butler». Αλλά παρότι η επιτελεστικότητα έχει αναπτυχθεί στο πλαίσιο του φύλου, έχει βαθύτερες συνέπειες. Είναι ένας τρόπος να κάνεις παράξενο εκείνο που σου δίνει την αναδίδει η διαίσθηση, το να μας προκαλεί να λάβουμε μια δεύτερη ματιά για ό,τι εμφανίζεται ως αυταπόδεικτο. Η επιτελεστικότητα μας προωθεί στου όχι μόνο να δούμε τον κόσμο διαφορετικά, αλλά του να φανταστούμε του πώς θα μπορούσαμε να τον κάνουμε διαφορετικό. Όπως το θέτει η φιλόσοφος Alva Noe στο Strange Tools: Art and Human Nature (2015): «είναι στη φύση μας το να αποκτούμε δεύτερες φύσεις».

Αστρέας
Νομάς των ιδεών και των τόπων, συνεχώς εν κινήσει στο ρυθμό του γίγνεσθαι, μεταλλασσόμενος προς το άρρητο και απεκδυόμενος τη μορφή εν γένει.
Συντονίσου

Comments are closed.