No comments yet

ΚΑΥΣΗ Η’ ΨΥΧΟΣ;

Συντάκτης:

Είναι η πραγματικότητα το σύνολο συντεταγμένων αντικειμένων εν είδει μιας αποκρυστάλλωσης ή μήπως το σύνολο ρευστών διαδικαστικών ανασχέσεων εν είδει μιας ενεργειακής ανάφλεξης;

του Celso Vieira, phD. 

Μεταφυσική είναι η προσπάθεια να κατανοήσουμε το πώς λειτουργεί η ύπαρξη δια μέσω της εξέτασης των δομικών λίθων της πραγματικότητας, τις διακρίσεις μεταξύ νοητικών και υλικών οντοτήτων και τα θεμελιώδη ερωτήματα περί του όντος και της πραγματικότητας. Αλλά η μεταφυσική δεν είναι απλά ένας απόκρυφος κλάδος της φιλοσοφίας: τα ανθρώπινα όντα χρησιμοποιούν μεταφυσικές υποθέσεις ώστε να πλοηγηθούν στον κόσμο. Υποθέσεις περί του τι υπάρχει και του ποια είναι θεμελιώδης ισχύ ασκείται στις ζωές μας. Πράγματι, όσο λιγότερο ενσυνείδητοι είμαστε περί των μεταφυσικών μας υποθέσεων, τόσο περισσότερο είμαστε υποκείμενοι σε αυτές.

Η δυτική μεταφυσική τείνει να βασίζεται στο παράδειγμα της ουσιοκρατίας. Συχνά βλέπουμε τον κόσμο ως έναν κόσμο πραγμάτων, αποτελούμενα από ατομικά μόρια, φυσικά είδη, γαλαξίες. Τα αντικείμενα αποτελούν την παραδειγματική τροπή της ύπαρξης, τους βασικούς δομικούς λίθους του Σύμπαντος. Ό,τι υπάρχει υπάρχει ως ένα αντικείμενο. Σα να λέμε, τα πράγματα είναι ενός συγκεκριμένου είδους, έχουν κάποιες συγκεκριμένες ποιότητες και ευδιάκριτα χωρικά και χρονικά όρια. Για παράδειγμα: Ο Φίντο είναι ο σκύλος μου, είναι γκριζωπός και γεννήθηκε πριν ένα χρόνο.

Αν και η ουσιοκρατική μεταφυσική φαίνεται να στηρίζει τη Δυτική «κοινή λογική», νομίζω ότι αυτό είναι λάθος. Για του λόγου το αληθές, ας θέσουμε το κλισέ περί του μισοάδειου/μισογεμάτου ποτηριού με το νερό: τι από τα δυο είναι; Το ερώτημα θέτει μια στατική συμπαράταξη πραγμάτων που υπηρετεί ως η βάση είτε για αισιόδοξη είτε για μια απαισιόδοξη ερμηνεία. Θα μπορούσε κανείς να εμπλακεί σε ατέρμονες διαφωνίες σχετικά με την επί το ορθότερον εξήγηση της υλικής διάταξης, ή την αξιοπιστία των ψυχολογικών εκτιμήσεων. Αλλά τι αν το απομονωμένο πλαίσιο «ένα ποτήρι νερό» αποτυγχάνει μας μας δώσει μια σχετική πληροφόρηση; Ο καθένας θα προτιμούσε ένα πιο άδειο ποτήρι που όμως ολοένα και γεμίζει παρά ένα που ολοένα και αδειάζει. Η οποιαδήποτε ανάλυση στερείται πληροφορίες σχετικά με την αλλαγή χάνει την ουσία του θέματος, όπως ακριβώς συμβαίνει με την ουσιοκρατική μεταφυσική. Οι φιλόσοφοι της διαδικαστικής σκέψης, εντωμεταξύ, θεωρούν ότι θα έπρεπε να πάμε πέρα από τον τρόπο που βλέπει τον κόσμο συναποτελούμενο από στατικά ασυσχέτιστα αντικείμενα και αντ’ αυτών να εξετάσουμε τις διαδικασίες που συντελούν τον κόσμο. Οι διαδικασίες, όχι τα αντικείμενα, είναι θεμελιώδεις.

Ο προσωκρατικός Έλληνας φιλόσοφος, Ηράκλειτος, μας δίνει την πιο διάσημη εικόνα της διαδικαστικής μεταφυσικής. «Δεν είναι δυνατόν», λέει, «να πατήσει κανείς δυο φορές στο ίδιο ποτάμι» – διότι η ύπαρξη βασίζεται στην αλλαγή· το ποτάμι στο οποίο εισέρχεσαι για δεύτερη φορά έχει ήδη αλλάξει από το ποτάμι που είχες εισέλθει πρωτύτερα (όπως κι εσύ άλλαξες, επίσης). Και καθώς οι ουσιοκρατικοί φιλόσοφοι μάλλον θα ψάξουν για το μικρότερο δυνατό αντικείμενο ώστε να εντοπίσουν τους θεμελιωδέστερους δομικούς λίθους της πραγματικότητας, οι διαδικαστικοί φιλόσοφοι θεωρούν ότι αυτή η τάση είναι ανεπαρκής. Το ίδιο κάνουν και οι σύγχρονοι φυσικοί. Τα ηλεκτρόνια πλέον κατανοούνται ως δεσμίδες ενέργειας σε ένα πεδίο και οι κβαντικές διακυμάνσεις του κενού αποδεικνύουν ότι υπάρχουν πεδία δίχως δεσμίδες αλλά όχι δεσμίδες χωρίς πεδία. Τα πράγματα φαίνεται να είναι αναγώγιμα σε διαδικασίες – κι όχι το αντίστροφο. (Όπως το θέτει ο φιλόσοφος Alfred North Whitehead, θα πρέπει να σκεφτόμαστε με όρους «περιστατικών» παρά «πραγμάτων».)

Η μεταβλητότητα θέτει ένα επαναλαμβανόμενο πρόβλημα για την ουσιοκρατική μεταφυσική. Η έννοια των καθολικών οντοτήτων είναι παραδοσιακά ο δημοφιλής τρόπος για να το παραβλέψουμε. Αυτές οι στατικές οντότητες είναι δύσκολο να προσδιοριστούν επακριβώς, αλλά μπορούν να νοηθούν ως «υπερ-πράγματα» που ενσαρκώνονται σε διάφορα συγκεκριμένα πράγματα. Το καθολικό είναι ένα πράγμα το οποίο τα συγκεκριμένα ενέχουν από κοινού, όπως τύποι, είδη, σχέσεις. Τα καθολικά είναι επί της ουσίας διαφορετικά από τα συγκεκριμένα: Ο Αριστοτέλης, για παράδειγμα, είπε ότι τα συγκεκριμένα –όπως ο σκύλος μου ο Φίντο- υπόκεινται στη γέννηση και τη φθορά, ενώ τα είδη –το καθολικό- είναι αιώνια. Αυτό το συγκεκριμένο παράδειγμα μας δίνει άλλο ένα στιγμιότυπο στο οποίο η επιστήμη φαίνεται να προτιμάει την ουσιοκρατική μεταφυσική. Χάριν στη θεωρία της εξέλιξης, όμως, η Αριστοτέλεια θέαση περί των αμετάβλητων, αιώνιων ειδών αποδείχτηκε λανθασμένη. Τα είδη εξελίσσονται. Αλλάζουν. Τα σκυλιά, άλλωστε, εξελίχθηκαν από τους λύκους ώστε να αποτελέσουν ένα εντελώς διαφορετικό είδος. Ξανά και πάλι, είναι προτιμότερο να χρησιμοποιούμε το παράδειγμα της διαδικαστικής αλλαγής παρά της ουσίας.

Η διαδικαστική μεταφυσική οδηγεί σε μια επανεκτίμηση κι άλλων σημαντικών φιλοσοφικών ιδεών. Ας δούμε την έννοια της ταυτότητας. Για να εξηγήσουν το γιατί τα πράγματα αλλάζουν δίχως να χάνουν την ταυτότητά τους, οι ουσιοκρατικοί φιλόσοφοι χρειάζονται να θέσουν κάποιον υποβόσκων πυρήνα –μια ουσία- που παραμένει ο ίδιος δια μέσω των αλλαγών. Δεν είναι εύκολο να προσδιορίσει κανείς το τι ακριβώς μπορεί να είναι αυτός ο πυρήνας, όπως το παράδοξο του καραβιού του Θησέα μας δείχνει. Ένα καράβι σαλπάρει σε ένα μακρύ ταξίδι και στη διάρκεια του χρειάζεται σημαντικές επιδιορθώσεις: νέες σανίδες που θα αντικαταστήσουν τις παλιές, καινούργια κουπιά που θα αντικαταστήσουν τα σάπια και πάει λέγοντας, μέχρι, ως την ώρα που το καράβι θα επιστρέψει στο λιμάνι, δε θα υπάρχει ούτε ένα κομμάτι που ανήκε στο καράβι κατά την αναχώρησή του. Είναι αυτό το ίδιο καράβι, ακόμη κι αν υλικά αποτελεί εντελώς διαφορετικό; Για τους ουσιοκρατικούς φιλόσοφους, αυτό είναι κάπως παράδοξο· για τους διαδικαστικούς φιλόσοφους, αυτό είναι το αναπόδραστο μέρος της ταυτότητας. Βεβαίως πρόκειται για το ίδιο καράβι. Η ταυτότητα παύει να είναι μια στατική ισοδυναμία ενός πράγματος με τον εαυτό του. Εξάλλου, δίχως τις επισκευές, το καράβι είχε χάσει τη λειτουργία του. Εντούτοις, όπως ο Γερμανός φιλόσοφος Nicholas Rescher ισχυρίζεται στο Ideas in Process (2009), η ταυτότητα απλώς είναι μια προγραμματική ανάπτυξη. Δηλαδή, η ταυτότητα μιας διαδικασίας είναι η δομική ταυτότητα του προγράμματός της. Κάθε κουτάβι θα γίνει τελικά σκύλος. (Αυτό το πρόγραμμα δε θα έπρεπε να νοηθεί ως ντετερμινιστικό. Η αλληλεπίδραση μεταξύ των διαδικασιών, ισχυρίζεται ο Rescher, αφήνουν ελεύθερο χώρο για ποικιλότητα.)

Οι διαδικασίες δεν είναι απλά ενδιάμεσα στάδια ανάμεσα σε διαφορετικές καταστάσεις ή δυο αντικείμενα, όπως μας δείχνει το παράδοξο του σωρού: πάρε ένα σωρό άμμου και αφαίρεσε έναν κόκκο. Παραμένει σωρός· ένας κόκκος δεν αλλάζει τίποτε. Αλλά αν επαναλάβεις την αφαίρεση αρκετές φορές, στο τέλος θα μείνει μόνο ένας κόκκος. Σίγουρα αυτό παύει να είναι σωρός. Πότε ακριβώς έπαψε να είναι σωρός; Κοιτώντας τις διαδικασίες κι όχι τις τελικές καταστάσεις των συσχετίσεων, θα ανακαλύψει κανείς την αδυνατότητα κατάδειξης του ορίου μεταξύ σωρού και μη-σωρού. (Παρομοίως, κανένας οργανισμός δεν ήταν το ακριβές σημείο αλλαγής μεταξύ των ειδών του λύκου και του σκυλιού). Τουλάχιστον, αυτό μας δίνει μια προειδοποίηση για την απαρατήρητη αφαιρετικότητα που λειτουργεί στον τρόπο που διαιρούμε τα φυσικά είδη. Διαδικαστικοί φιλόσοφοι όπως ο Henri Bergson σταματούν σε αυτό το αρνητικό συμπέρασμα, πιστεύοντας ότι  οι διαδικασίες δεν μπορούν να γίνουν γνωστές παρά μόνο να βιωθούν. Όπως κι αν έχει, όπως η Δανή φιλόσοφος Johanna Seibt παρατηρεί, ίσως τελικά η εστίαση στις διαδικασίες να απαιτεί ένα εντελώς νέο μοντέλο θεώρησης της πραγματικότητας.

Βλέποντας τον κόσμο ως έναν κόμβο διασυνδετικών διαδικασιών έχει επιστημονικά και φιλοσοφικά πλεονεκτήματα, αλλά υπάρχουν και πιο πεζά οφέλη. Η διαδικαστική φιλοσοφία μας καλεί να κοιτάξουμε σε ευρύτερες διαστάσεις του χρόνου, σε θολά όρια και σε κρυφές διασυνδέσεις. Η ταυτότητα ως μια προγραμματική –αλλά επουδενί ντετερμινιστική- διαδικασία καλωσορίζει την καινοτομία μέσα από μικρές, αναφαινόμενες μεταβολές. Υπό αυτές τις μεταφυσικές θεωρήσεις, μια ζωή γεμάτη νόημα παύει να είναι τόσο το ζήτημα της εύρεσης του «αληθινού» εαυτού και γίνεται μάλλον η περιπέτεια της επέκτασης των ορίων.

Αστρέας
Νομάς των ιδεών και των τόπων, συνεχώς εν κινήσει στο ρυθμό του γίγνεσθαι, μεταλλασσόμενος προς το άρρητο και απεκδυόμενος τη μορφή εν γένει.
Συντονίσου

Comments are closed.