No comments yet

ΓΝΩΘΙ ΤΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ

Συντάκτης:

του Bence Nanay,

 καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Cambridge

 

Υπάρχει μια φράση την οποία συναντάμε συχνά σε σοβαρά φιλοσοφικά αλλά και παραφιλοσοφικά κείμενα: «Γνώθι σεαυτόν!» Η φράση αυτή έχει σοβαρή καταγωγή: από τον καιρό του Σωκράτη, επικρατούσε ως μια αδιαφιλονίκητη σοφία (προφανώς λαξευμένη στο ναό του Απόλλωνα, στους Δελφούς) ωστόσο μια μορφή της φράσης ανάγεται πίσω στην Αρχαία Αίγυπτο. Κι έκτοτε, η πλειονότητα των φιλοσόφων είχαν κάτι να πουν γι’ αυτήν.

Αλλά το «γνώθι σεαυτόν!» έχει επίσης μια ποιότητα έκκλησης για αυτοβοήθεια. Είναι μήπως ο στόχος σου να αποδεχτείς τον εαυτό σου; Μάλλον θα πρέπει να γνωρίσεις τον εαυτό σου πρώτα για να γίνει αυτό. Ή μήπως είναι για να πάρεις καλές αποφάσεις –αποφάσεις οι οποίες είναι σωστές για σένα; Ξανά, αυτό θα ήταν δύσκολο εκτός κι αν γνώριζες τον εαυτό σου. Το πρόβλημα έγκειται στο ότι κανένα από αυτά δε βασίζεται επί μιας ρεαλιστικής εικόνας του εαυτού και του πώς παίρνουμε τις αποφάσεις. Όλη αυτή η επιχείρηση περί του «γνώθι σεαυτόν» δεν είναι μια απλή υπόθεση. Εδώ που τα λέμε, μπορεί να αποτελεί ένα σοβαρό φιλοσοφικό μπέρδεμα –για να μην πούμε μια κακή συμβουλή.

Ας πάρουμε ένα καθημερινό παράδειγμα. Πηγαίνεις στην τοπική καφετέρια και παραγγέλνεις έναν εσπρέσο. Γιατί; Μια έμπνευση της στιγμής; Δοκιμάζεις κάτι νέο; Μήπως γνωρίζεις ότι η ιδιοκτήτρια είναι Ιταλίδα και θα σε έκρινε αν παράγγελνες καπουτσίνο μετά τις 11 πμ; Ή μήπως είσαι απλώς ο τύπος του εσπρέσο;

Υποπτεύομαι ότι η τελευταία από αυτές τις επιλογές αντικατοπτρίζει ορθότερα την κατάσταση. Οτιδήποτε κάνεις το κάνεις επειδή εμπλέκει τον τύπο ατόμου που πιστεύεις ότι είσαι. Παραγγέλνεις ομελέτα επειδή είσαι ο τύπος που θα έτρωγε ομελέτα. Είναι μέρος αυτού που είσαι. Κι αυτό το ίδιο ισχύει για όλες τις καθημερινές επιλογές μας. Πηγαίνεις στο τμήμα φιλοσοφίας στο βιβλιοπωλείο και στο «fair-trade» μέρος του μπακάλικου επειδή είσαι ένας φιλόσοφος που νοιάζεται για την παγκόσμια δικαιοσύνη, κι αυτό είναι που κάνουν οι φιλόσοφοι που νοιάζονται για την παγκόσμια δικαιοσύνη.

Έχουμε όλοι περίπου σταθερές ιδέες για το τι άνθρωποι είμαστε. Κι αυτό γίνεται για το καλύτερο –δεν χρειάζεται να σκεφτούμε αρκετά όταν παραγγέλνουμε τον πρωινό μας καφέ. Αυτές οι ιδέες περί του τι τύπου άνθρωποι είμαστε μπορεί επίσης να συνάδεται από ιδέες του τι τύπου άνθρωποι δεν είμαστε.

Υπάρχει, εντούτοις, ένα βαθύ πρόβλημα με αυτό το διανοητικό στήσιμο: οι άνθρωποι αλλάζουν. Έρχονται τρικυμιώδεις περίοδοι που αλλάζουμε δραστικά –σε καιρούς ενός σφοδρού έρωτα ή ενός διαζυγίου ή όταν τεκνοποιούμε. Συχνά είμαστε ενσυνείδητοι αυτών των αλλαγών. Αφού γεννιούνται τα παιδιά σου, μπορεί να αντιληφθείς ότι ξαφνικά έγινες πρωινός τύπος.

Αλλά οι περισσότερες αλλαγές συμβαίνουν σταδιακά και ανυπόληπτα. Μόνο λίγοι αυτών των μηχανισμών της αλλαγής έχουν γίνει κατανοητοί, όπως το «αποτέλεσμα της υπερέκθεσης»: όσο περισσότερο εκτίθεσαι σε κάτι τόσο περισσότερο είναι πιθανό να σου αρέσει: Μια άλλη πιο προβληματική είναι ότι όσο περισσότερο επιθυμείς κάτι, όντας ανικανοποίητος, τόσο λιγότερο σου αρέσει. Αυτές οι αλλαγές συμβαίνουν σταδιακά, συχνά δίχως να μπορούμε να τις επισημάνουμε.

Το πρόβλημα είναι τούτο: αν αλλάξουμε ενόσω η εικόνα του εαυτού μας παραμένει η ίδια, τότε θα υπάρξει μια βαθιά άβυσσος ανάμεσα αυτού που είμαστε κι αυτού που νομίζουμε ότι είμαστε. Κι αυτό οδηγεί στην εσωτερική σύγκρουση.

Για να γίνουν τα πράγματα χειρότερα, είμαστε ιδιαιτέρως καλοί στο να παραγκωνίζουμε ακόμη και την πιθανότητα ότι μπορούμε να αλλάξουμε. Ψυχολόγοι έχουν δώσει σε αυτό το φαινόμενο ένα εντυπωσιακό όνομα: «Το Τέλος της Ψευδαίσθησης της Ιστορίας». Όλοι πιστεύουμε ότι αυτοί που είμαστε τώρα είναι το τετελεσμένο προϊόν: ότι θα είμαστε οι ίδιοι σε 5, 10, 20 χρόνια από τώρα. Αλλά, όπως έχουν ανακαλύψει αυτοί οι ψυχολόγοι, αυτή είναι μια εντελώς παραπλανητική ιδέα –οι προτιμήσεις μας και οι αξίες μας θα είναι πολύ διαφορετικά ήδη στο όχι πολύ μακρινό μέλλον.

Γιατί το θέτουμε αυτό ως ένα κάποιο σημαντικό ζήτημα; Μπορεί να είναι εντάξει αναφορικά με την παραγγελία του εσπρέσο. Ίσως τώρα αρχίζεις και προτιμάς περισσότερο τον καπουτσίνο, αλλά θεωρείς τον εαυτό σου ως τύπο του εσπρέσο κι έτσι εξακολουθείς να παραγγέλνεις εσπρέσο. Έτσι απολαμβάνεις τον πρωινό σου καφέ κάπως λιγότερο –δεν έχει και τόση σημασία.

Αλλά αυτό που ισχύει για τον εσπρέσο αληθεύει και για άλλες προτιμήσεις και αξίες της ζωής. Ίσως να ήσουν συνηθισμένος να απολαμβάνεις πραγματικά το να φιλοσοφείς, αλλά έπαψε να συμβαίνει αυτό τώρα. Όμως επειδή το να είσαι φιλόσοφος αποτελεί ένα σταθερό χαρακτηριστικό της εικόνας του εαυτού σου, εξακολουθείς να το κάνεις. Υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα σε αυτό που σου αρέσει να κάνεις και σε αυτό που κάνεις. Αυτό που κάνεις υπαγορεύεται όχι από αυτό που σου αρέσει, αλλά από αυτό που εντάσσεται στα πλαίσια του τι είδους άνθρωπος νομίζεις ότι είσαι.

Το αληθινό κακό με αυτή την κατάσταση δεν έγκειται μόνο στο ότι δαπανείς τον περισσότερο χρόνο σου κάνοντας κάτι που δε σου αρέσει ιδιαίτερα. Ακόμη περισσότερο, είναι ότι ο ανθρώπινος νους δεν επιδέχεται τέτοιες κατάφωρες αντιφάσεις. Κάνει ό,τι είναι δυνατό για να τις κρύψει: ένα φαινόμενο που το γνωρίζουμε ως γνωσιακή ασυμφωνία.

Το να κρύβουμε τη σχάση μιας αντίφασης ανάμεσα σε αυτό που μας αρέσει κι αυτό που κάνουμε απαιτεί μια σημαντική διανοητική προσπάθεια κι αυτό μας αφήνει με λίγη ενέργεια για να ασχοληθούμε με οτιδήποτε άλλο. Κι αν σου έχει μείνει λίγη διανοητική ενέργεια, είναι ακόμη πιο δύσκολο να κλείσεις την τηλεόραση ή να αντισταθείς στο να ξοδέψεις μισή ώρα χαζεύοντας στο Facebook ή στο Instagram.

«Γνώθι σεαυτόν!», σωστά; Αν λάβουμε τη σημασία της αλλαγής στη ζωή μας σοβαρά, αυτή η φράση δε θα έπρεπε να αποτελεί επιλογή. Μπορεί εσύ να νομίζεις ότι είσαι ικανός να γνωρίζεις τον εαυτό σου αυτή τη στιγμή. Αλλά αυτό που νομίζεις για τον εαυτό σου είναι πολύ διαφορετικό από αυτό που είσαι και από αυτό που στην ουσία σου αρέσει. Και σε κάνα-δυο μέρες ή βδομάδες, όλο αυτό μπορεί να αλλάξει, ούτως ή άλλως.

Το να γνωρίζεις τον πάγιο εαυτό σου αποτελεί εμπόδιο στην αναγνώριση και τη συμφιλίωση με τις συνεχώς μεταβαλλόμενες αξίες. Έαν γνωρίζεις τον εαυτό σου να είναι έτσι και έτσι, να ξέρεις ότι περιορίζεις την ελευθερία σου σημαντικά. Μπορεί να είσαι εσύ που διάλεξες να είσαι το άτομο που είναι τύπος του εσπρέσο ή τύπος της φιλανθρωπίας αλλά, μόλις αυτά τα χαρακτηριστικά ενσωματώνονται στην εικόνα του εαυτού σου, δε σου πέφτει λόγος για το προς τα πού κινείται η ζωή σου. Η οποιαδήποτε αλλαγή είτε θα τίθετο υπό λογοκρισία είτε θα παραγνωρίζονταν από γνωσιακή ασυμφωνία. Όπως έγραψε ο Andre Gide στο Autumn Leaves (1950): «Μια κάμπια που αναζητάει τον εαυτό της δε θα γίνει ποτέ η πεταλούδα».  

Αστρέας
Νομάς των ιδεών και των τόπων, συνεχώς εν κινήσει στο ρυθμό του γίγνεσθαι, μεταλλασσόμενος προς το άρρητο και απεκδυόμενος τη μορφή εν γένει.
Συντονίσου

Comments are closed.